اگر به‌تازگی از اپتومتریست یا چشم‌پزشک نسخه عینک گرفته‌اید، احتمالاً با مجموعه‌ای از اعداد و حروف مانند OD، OS، SPH، CYL، AXIS و ADD مواجه شده‌اید. در نگاه اول ممکن است این اعداد شبیه یک کد تخصصی به نظر برسند؛ اما با شناخت چند اصطلاح اصلی، خواندن نسخه عینک طبی بسیار ساده‌تر می‌شود.
در این مقاله از عینک راز، به زبان ساده اما علمی توضیح می‌دهیم هر قسمت نسخه چه معنایی دارد، کدام اعداد مربوط به چشم راست و چپ هستند، علامت مثبت و منفی چه مفهومی دارد و چگونه می‌توان یک نسخه عینک را مرحله‌به‌مرحله تفسیر کرد.
نکته مهم: نسخه عینک فقط مجموعه‌ای از اعداد نیست و تفسیر نهایی آن باید در چارچوب معاینه چشم و اندازه‌گیری‌های اپتومتری انجام شود. هنگام سفارش عینک، اعداد نسخه را دقیقاً مطابق نسخه معتبر خود وارد کنید.
راهنمای سریع اصطلاحات نسخه عینک
| اصطلاح | نام کامل | معنی ساده | کاربرد در نسخه |
|---|---|---|---|
| OD | Oculus Dexter | چشم راست | مشخص می‌کند اعداد مقابل آن مربوط به چشم راست هستند. |
| OS | Oculus Sinister | چشم چپ | مشخص می‌کند اعداد مقابل آن مربوط به چشم چپ هستند. |
| SPH | Sphere | قدرت کروی عدسی | برای اصلاح نزدیک‌بینی یا دوربینی استفاده می‌شود. |
| CYL | Cylinder | قدرت استوانه‌ای عدسی | میزان اصلاح موردنیاز برای آستیگماتیسم را نشان می‌دهد. |
| AXIS | Axis | محور عدسی | جهت اصلاح آستیگماتیسم را از ۰ تا ۱۸۰ درجه مشخص می‌کند. |
| ADD | Addition | قدرت اضافه برای دید نزدیک | معمولاً در نسخه‌های مربوط به پیرچشمی و عینک‌های چندکانونی استفاده می‌شود. |
| PD | Pupillary Distance | فاصله مردمکی | فاصله بین مردمک‌ها را برای قرارگیری صحیح مرکز عدسی مشخص می‌کند. |
برای شروع، بهتر است با مهم‌ترین اصطلاحاتی که معمولاً روی نسخه عینک نوشته می‌شوند آشنا شویم:
OD چیست؟
OD مخفف عبارت لاتین Oculus Dexter است و به چشم راست اشاره دارد.
بنابراین اگر در نسخه، مقابل OD عددی نوشته شده باشد، آن عدد مربوط به چشم راست شماست.
OS چیست؟
OS مخفف Oculus Sinister است و به چشم چپ اشاره دارد.
پس برای جلوگیری از جابه‌جایی اطلاعات، باید هنگام خواندن نسخه ابتدا مشخص کنید هر ستون یا ردیف مربوط به OD یا OS است.
SPH چیست؟
SPH یا Sphere قدرت کروی عدسی را نشان می‌دهد. این عدد برای اصلاح مشکلاتی مانند نزدیک‌بینی یا دوربینی استفاده می‌شود.
عدد SPH معمولاً با علامت مثبت یا منفی نوشته می‌شود.
برای مثال:
SPH -2.00
معمولاً نشان‌دهنده عدسی با قدرت منفی برای اصلاح نزدیک‌بینی است.
در مقابل:
SPH +2.00
نشان‌دهنده قدرت مثبت عدسی است که می‌تواند برای اصلاح دوربینی یا در برخی کاربردهای دیگر تجویز شود.
هرچه مقدار عددی SPH از صفر فاصله بیشتری داشته باشد، قدرت کروی عدسی نیز بیشتر است. البته نباید صرفاً بر اساس یک عدد درباره وضعیت بینایی خود نتیجه‌گیری کرد.
همچنین بخوانید : عینک طبی مردانه
CYL چیست؟
CYL مخفف Cylinder است و مقدار اصلاح استوانه‌ای عدسی را نشان می‌دهد.
این بخش معمولاً زمانی در نسخه وجود دارد که فرد دارای آستیگماتیسم باشد.
برای مثال:
CYL -1.00
یعنی نسخه برای اصلاح آستیگماتیسم، قدرت استوانه‌ای ۱ دیوپتر با علامت منفی دارد.
در برخی نسخه‌ها CYL می‌تواند با علامت مثبت نیز نوشته شود. این موضوع لزوماً به معنای تفاوت در مشکل چشم نیست؛ زیرا نسخه‌های اپتومتری می‌توانند با قراردادهای مختلف نوشته شوند و گاهی یک نسخه را می‌توان بین فرم‌های مختلف نمایش تبدیل کرد.
AXIS چیست؟
AXIS یا محور، جهت قرارگیری اصلاح استوانه‌ای را مشخص می‌کند و با عددی بین ۰ تا ۱۸۰ درجه نوشته می‌شود.
مثلاً:
CYL -1.00
AXIS 90
در این مثال، مقدار اصلاح آستیگماتیسم -1.00 است و محور آن ۹۰ درجه تعیین شده است.
نکته مهم این است که AXIS قدرت عینک نیست. این عدد فقط جهت اصلاح استوانه‌ای را مشخص می‌کند. بنابراین نباید تصور کرد AXIS 180 به معنای «شماره بالاتر» از AXIS 90 است.
ADD چیست؟
ADD مخفف Addition است و معمولاً در نسخه عینک‌های چندکانونی یا مخصوص اصلاح دید نزدیک استفاده می‌شود.
ADD نشان‌دهنده قدرت اضافی موردنیاز برای دید نزدیک است و اغلب در نسخه افرادی دیده می‌شود که به پیرچشمی مبتلا هستند.
برای مثال:
ADD +2.00
یعنی برای بخش دید نزدیک، ۲ دیوپتر قدرت اضافه در نظر گرفته شده است.
کدام اعداد مربوط به چشم راست است و کدام مربوط به چشم چپ؟
یکی از رایج‌ترین اشتباهات هنگام سفارش عینک، جابه‌جا کردن اطلاعات چشم راست و چپ است.
برای تشخیص آنها، معمولاً باید به دو علامت اصلی توجه کنید:
- OD = چشم راست
- OS = چشم چپ
ممکن است نسخه به شکل جدولی باشد و اطلاعات هر دو چشم در دو ردیف یا دو ستون قرار گرفته باشند.
برای مثال:
| چشم | SPH | CYL | AXIS |
|---|---|---|---|
| OD | -2.00 | -0.75 | 90 |
| OS | -1.50 | -1.00 | 80 |
در این نمونه:
چشم راست یا OD دارای SPH برابر با -2.00، CYL برابر با -0.75 و AXIS برابر با 90 است.
چشم چپ یا OS دارای SPH برابر با -1.50، CYL برابر با -1.00 و AXIS برابر با 80 است.
بنابراین هنگام وارد کردن اطلاعات نسخه در فرم سفارش، نباید صرفاً به ترتیب اعداد نگاه کنید؛ ابتدا مشخص کنید هر عدد به کدام چشم تعلق دارد.
دیوپتر چیست و اعداد نسخه چه واحدی دارند؟
قدرت عدسی‌های طبی معمولاً با واحد دیوپتر (Diopter) بیان می‌شود.
اعدادی مانند:
+1.50، -2.00 یا -0.75
مقدار قدرت اپتیکی عدسی را بیان می‌کنند.
در نسخه‌های عینک، تغییرات قدرت عدسی معمولاً با گام‌های مشخص انجام می‌شود؛ برای مثال ممکن است اعدادی مانند 0.25، 0.50، 0.75، 1.00 و… مشاهده کنید.
علامت مثبت یا منفی نیز اهمیت زیادی دارد و نباید هنگام سفارش یا ساخت عینک حذف یا جابه‌جا شود.
تفاوت SPH و CYL چیست؟
این دو اصطلاح گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، در حالی که نقش متفاوتی دارند.
SPH قدرت کروی عدسی را مشخص می‌کند و برای اصلاح عیوب انکساری کروی مانند نزدیک‌بینی یا دوربینی به کار می‌رود.
CYL قدرت استوانه‌ای موردنیاز برای اصلاح آستیگماتیسم را نشان می‌دهد.
به عنوان مثال اگر نسخه فردی به این شکل باشد:
SPH: -2.00
CYL: -1.00
AXIS: 90
نمی‌توان گفت شماره چشم فقط -2 است. نسخه نشان می‌دهد علاوه بر اصلاح کروی، یک اصلاح استوانه‌ای نیز وجود دارد و جهت این اصلاح با AXIS مشخص شده است.
آیا علامت مثبت و منفی در نسخه عینک اهمیت دارد؟
بله، بسیار مهم است.
علامت + و – بخشی از اطلاعات اپتیکی نسخه محسوب می‌شود.
برای مثال:
+2.00 با -2.00 یکسان نیست.
در ساده‌ترین حالت، قدرت مثبت و منفی عدسی‌ها برای اصلاح شرایط انکساری متفاوت به کار می‌روند. به همین دلیل هنگام ثبت سفارش عینک نباید علامت اعداد را حذف کرد.
همچنین در مورد CYL، ممکن است یک نسخه در قالب مثبت یا منفی نوشته شود. تبدیل بین این دو حالت یک تبدیل اپتیکی مشخص دارد و صرفاً با تغییر علامت یک عدد انجام نمی‌شود؛ مقدار SPH و AXIS نیز در تبدیل تغییر می‌کنند.
یک نمونه نسخه واقعی و تفسیر گام‌به‌گام
برای اینکه موضوع کاملاً روشن شود، یک نمونه فرضی شبیه نسخه‌های رایج را بررسی کنیم:
OD:
SPH: -2.00
CYL: -0.75
AXIS: 90
OS:
SPH: -1.50
CYL: -1.00
AXIS: 80
ADD: +1.50
حالا آن را مرحله‌به‌مرحله بخوانیم.
مرحله اول: تشخیص چشم‌ها
OD یعنی چشم راست.
بنابراین سه عدد اول مربوط به چشم راست هستند:
- SPH = -2.00
- CYL = -0.75
- AXIS = 90
OS یعنی چشم چپ.
در نتیجه:
- SPH = -1.50
- CYL = -1.00
- AXIS = 80
مرحله دوم: تفسیر SPH
برای چشم راست، SPH برابر با -2.00 است.
برای چشم چپ، SPH برابر با -1.50 است.
علامت منفی در بخش SPH نشان می‌دهد اصلاح کروی نسخه در محدوده قدرت منفی قرار دارد.
مرحله سوم: بررسی CYL
چشم راست دارای CYL برابر با -0.75 و چشم چپ دارای CYL برابر با -1.00 است.
وجود مقدار CYL در هر دو چشم نشان می‌دهد برای هر دو چشم اصلاح استوانه‌ای در نسخه در نظر گرفته شده است.
مرحله چهارم: بررسی AXIS
محور چشم راست 90 درجه و چشم چپ 80 درجه است.
این اعداد جهت اصلاح استوانه‌ای را مشخص می‌کنند، نه قدرت آن را.
بنابراین نمی‌توان AXIS 90 را از نظر «شدت» با AXIS 80 مقایسه کرد.
مرحله پنجم: بررسی ADD
در این نمونه، ADD برابر با +1.50 است.
این مقدار نشان‌دهنده قدرت اضافه برای بخش دید نزدیک است و در صورت تجویز عینک چندکانونی یا عینک مخصوص دید نزدیک، کاربرد دارد.
اگر در نسخه بعضی قسمت‌ها خالی باشد چه معنایی دارد؟
خالی بودن یک قسمت از نسخه لزوماً به معنای ناقص بودن نسخه نیست.
برای مثال ممکن است فردی فقط SPH داشته باشد و مقدار CYL و AXIS برای او ثبت نشده باشد.
یک نمونه ساده:
OD: SPH -1.50
OS: SPH -1.25
در چنین حالتی، نسخه فقط قدرت کروی را برای هر چشم مشخص کرده است.
اگر CYL یا AXIS در نسخه وجود ندارد، نباید خودتان مقداری برای آن حدس بزنید.
PD چیست و چرا هنگام ساخت عینک اهمیت دارد؟
یکی از اندازه‌گیری‌های مهم هنگام سفارش عینک، PD یا فاصله مردمکی (Pupillary Distance) است.
PD فاصله بین مراکز مردمک‌ها را مشخص می‌کند و برای قرارگیری صحیح مرکز اپتیکی عدسی‌ها اهمیت دارد.
گاهی PD به صورت یک عدد کلی نوشته می‌شود؛ برای مثال:
PD = 62 mm
در برخی موارد نیز PD به صورت جداگانه برای هر چشم ثبت می‌شود، مثلاً:
31 / 31 mm
اندازه‌گیری دقیق PD، به‌خصوص در عینک‌های با شماره بالاتر یا طراحی‌های خاص، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
نسخه عینک با نسخه لنز تماسی یکی نیست
یکی دیگر از نکاتی که باید به آن توجه کرد این است که نسخه عینک و نسخه لنز تماسی الزاماً قابل جایگزینی مستقیم نیستند.
لنز تماسی مستقیماً روی سطح چشم قرار می‌گیرد و در تجویز آن علاوه بر قدرت اپتیکی، عوامل دیگری مانند طراحی و پارامترهای مربوط به لنز نیز اهمیت دارند.
بنابراین اگر نسخه عینک دارید، برای خرید لنز تماسی نباید صرفاً همان اعداد را بدون بررسی متخصص استفاده کنید.
اشتباهات رایج هنگام خواندن نسخه عینک
۱. جابه‌جا کردن OD و OS
یکی از ساده‌ترین اما مهم‌ترین اشتباهات، اشتباه گرفتن چشم راست و چپ است.
همیشه به خاطر داشته باشید:
OD = راست
OS = چپ
۲. اشتباه گرفتن CYL با AXIS
CYL قدرت اصلاح استوانه‌ای را مشخص می‌کند؛ AXIS جهت آن را.
مثلاً در:
CYL -1.00 / AXIS 90
عدد -1.00 قدرت CYL و عدد 90 جهت محور است.
۳. حذف علامت مثبت یا منفی
نوشتن 2.00 به جای -2.00 یا +2.00 می‌تواند اطلاعات نسخه را تغییر دهد.
۴. تصور اینکه عدد بزرگ‌تر همیشه یعنی چشم ضعیف‌تر
تفسیر نسخه به این سادگی نیست. نوع خطای انکساری، SPH، CYL، AXIS و سایر پارامترها باید در کنار هم بررسی شوند.
۵. حدس زدن قسمت‌های خالی نسخه
اگر یک قسمت نسخه خالی است، نباید برای آن عدد حدسی وارد کرد.
۶. استفاده از نسخه قدیمی بدون بررسی
شماره چشم ممکن است در طول زمان تغییر کند. بنابراین برای ساخت عینک جدید، بهتر است از نسخه معتبر و به‌روز استفاده شود.
آیا می‌توان فقط با نگاه کردن به نسخه، شماره چشم را فهمید؟
تا حدی می‌توان اطلاعات نسخه را خواند، اما خواندن نسخه با تشخیص وضعیت چشم یکسان نیست.
برای مثال اگر در نسخه نوشته شده باشد:
OD -2.00
می‌توان فهمید قدرت کروی تجویزشده برای چشم راست -2.00 دیوپتر است؛ اما این عدد به تنهایی تمام اطلاعات مربوط به سلامت چشم یا کیفیت بینایی فرد را بیان نمی‌کند.
نسخه عینک نتیجه اندازه‌گیری‌های اپتومتریک یا چشم‌پزشکی است و در صورت وجود علائم جدید، تغییر محسوس دید، سردردهای مداوم یا سایر مشکلات چشمی، صرفاً تغییر خودسرانه شماره عینک توصیه نمی‌شود.
قبل از سفارش عینک طبی به چه نکاتی توجه کنیم؟
قبل از ثبت سفارش، بهتر است این موارد را یک‌بار با نسخه خود تطبیق دهید:
- OD و OS را درست تشخیص داده باشید.
- علامت + یا – هر عدد را بررسی کنید.
- SPH را با CYL اشتباه نگیرید.
- مقدار AXIS را دقیق وارد کنید.
- در صورت وجود ADD، آن را حذف نکنید.
- PD را طبق اندازه‌گیری معتبر وارد کنید.
- اگر بخشی از نسخه برایتان نامشخص است، از روی حدس آن را تکمیل نکنید.
اگر نسخه شما دست‌نویس است و خواندن آن دشوار است، بهتر است قبل از سفارش، اطلاعات آن را با اپتومتریست یا اپتیک بررسی کنید.
جمع‌بندی؛ چگونه نسخه عینک را بخوانیم؟
خواندن نسخه عینک در ابتدا ممکن است پیچیده به نظر برسد، اما با شناخت چند اصطلاح اصلی ساده‌تر می‌شود.
OD چشم راست و OS چشم چپ را مشخص می‌کنند. SPH قدرت کروی عدسی، CYL قدرت استوانه‌ای برای اصلاح آستیگماتیسم و AXIS جهت این اصلاح را نشان می‌دهد. ADD نیز قدرت اضافه موردنیاز برای دید نزدیک را مشخص می‌کند.
در کنار این موارد، PD نیز برای تعیین موقعیت مناسب عدسی نسبت به مردمک اهمیت دارد.
بنابراین اگر نسخه‌ای مانند SPH -2.00 / CYL -0.75 / AXIS 90 دیدید، دیگر لازم نیست آن را مجموعه‌ای از اعداد نامفهوم بدانید؛ هر عدد جایگاه و کاربرد مشخصی دارد.
اگر نسخه طبی خود را در اختیار دارید و قصد خرید عینک جدید دارید، می‌توانید اطلاعات نسخه را با مشخصات فریم و عدسی موردنظر خود بررسی کنید و برای انتخاب مناسب‌تر، از کارشناسان عینک راز راهنمایی بگیرید.
